Чычкан (2020) јылдыҥ эҥ јаан солуны болгон конституциялык јаҥыртуныҥ баштапкы бӧлӱги јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетире ӧткӱрилген текшироссиялык ӱнберишле туузылды. Текши тооло он алты кӱн ӧткӧн ӱнбериштердиҥ турултазын алзабыс, орооныста ла орооныстыҥ тыштында бар ӱнбереечилер ӱч бӧлӱкке бӧлӱнди. Россия Федерациязыныҥ талдаштар ӧткӱрер тӧс кӱреезиниҥ окылу јетирӱлерине (за – 77,92 процент, против – 21,27 процент, явка – 67,98 процент) тайанып чотозобыс, текши 110,5 миллион ӱнбереечиниҥ 36 миллионы (32,03 процентти) талдаштарга келбегендер, 58 миллионы (52,72 процентти) "эйе" деген ӱн берип, Конституцияга эдилген кожулталарды јӧмӧгӧндӧр, а 16 миллионы (14,54 процентти) "јок" деген ӱн берип, Конституцияга кожулталар эдерин јӧмӧбӧгӧндӧр.

Бу тоолорго бӱдӱнбей турган улус кӧп. Олордыҥ тоозында электоральный статистиканыҥ эҥ јарлу экспертти, публицисттердиҥ "ПолитПросвет" премиязыныҥ лауреады, физик-математик Сергей Шпилькин ӧткӧн ӱнбериштиҥ турултазы "эйе" – 77,92 эмес, а 65 процент, "јок" – 21,27 эмес, а 35 процент, явка – 67,98 эмес, а 42 процент болгон деп јетирип, Forbes журналга берген интервьюзында "22 миллиона "аномальных" голосов, такого масштаба манипуляций с голосами на российских голосованиях в обозримом прошлом не было, в абсолютном выражении это беспрецедентный случай" деп айткан. Политологтордыҥ эҥ јарлу дегендериниҥ бирӱзи Дмитрий Орешкин ӱнбериштиҥ турулталарын "такого масштаба фальсификата мы за всю 20-летнюю историю путинского правления не видали. Это уже нечто вырвавшееся за рамки даже чуровской (Владимир Чуров, 2007-2016 јылдарда Талдаштар ӧткӱрер тӧс кӱреениҥ јааны болгон – ред.) реальности. <...> Есть много участков, где приписали и результат, и явку. Особенно это характерно для Чечни, Ингушетии, Тувы, Дагестана, Крыма и ряда других регионах. К сожалению, такие участки уже появились и в Москве" деп критикалаган...

Блааш-тартышту турулта орооныстыҥ эки тӧс јурттыныҥ Москваныҥ ла Санкт-Петербургтыҥ ӱнбериштеринде болды. Ӧскӧ талаларга кӧрӧ, Москвада (база Нижегородский областьта) электронный ӱнбериш болгон. Талдаштар туузыларда ла каланыҥ талдаштар ӧткӱрген электронный штабы: за – 62,33 процент, против – 37,67 процент деп, Россия Федерациязыныҥ талдаштар ӧткӱрер тӧс кӱреези: за – 65,29 процент, против – 33,98 процент деп, а ӱнбериш тушта экзитполдор ӧткӱрген Конституцияга кожулталар эдерине удура кампания ӧткӱрген "НЕТ": за – 45 процент, против – 55 процент деп јетиргендер. Бу ла кампанияныҥ башчылары Санкт-Петербургта: за – 37 процент, против – 63 процент болгон деп, а ороонныҥ талдаштар ӧткӱрер тӧс кӱреези: за – 77,66 процент, против – 21,63 процент болгон деп јетиргендер... Санкт-Петербургта Конституцияга эдилген кожулталарды јӧмӧбӧгӧн талдаштар ӧткӱрер участокторды алзабыс, эҥ бажында Выборгский райондо турган 392 №лӱ УИК болгон. Ондо против – 97,25 процент (1523 ӱн), за – 2,62 процент (41 ӱн) бергендер...
Федерацияныҥ арткан талаларын кӧрзӧбис, Конституцияга эдилген кожулталарды јӧмӧбӧгӧн сок јаҥыс тала Ненецкий автономный округ болгон. Ондо явка – 56,76, за – 43,78, против – 55,25 проценттердеҥ болгон. Явказы эҥ ас ла ӱнберишке текши ӱнбереечилеринеҥ 50 проценттеҥ ас ӱнбереечилери келген талаларды алзабыс, Хабаровский крайда: явка – 41,68, за – 62,28, против – 36,64; Иркутский областьта: явка – 42,28, за – 64,28, против – 34,84; Томский областьта: явка – 43,33, за – 64,86, против – 34,09; Камчатский крайда: явка – 44,08, за – 61,76, против – 37,16; Мурманский областьта: явка – 45,15, за – 62,54, против – 36,33; Карел Республикада: явка – 46,07, за – 70,46, против – 28,58; Новосибирский областьта: явка – 47,79, за – 67,58, против – 31,30; Алтай Республикада: явка – 49,14, за – 66,16, против – 32,83; Хакас Республикада: явка – 49,29, за – 69,52, против – 29,38; Алтай крайда: явка – 49,49, за – 71,91, против – 26,86; Саха (Якут) Республикада: явка – 50,40, за – 58,34, против – 40,65 проценттердеҥ болгондор.
Эҥ јаан явка Чечен Республикада (93,16 процент) Тыва Республикада (90,7 процент), Кемеров облазында (87,49 процент), Дагестан Республикада (87,04 процент), Башкортостан Республикада (86,85 процент) болгондор. Бу ла талалар эҥ јаан явканыҥ ӱстине эҥ кӧп ӱндер бергендер: Чечен Республикада (97,92 процент) Тыва Республикада (96,79 процент), Крым Республикада (90,07 процент), Дагестан Республикада (89,19 процент), Краснодар крайда (88,92 процент) болгондор.
Россия Федерациязыныҥ талдаштар ӧткӱрер тӧс кӱреезиниҥ окылу јетирӱзиле Алтай Республикада ӱнбериштиҥ турултазы: явка – 49,14, за – 66,16, против – 32,83 проценттер болгон, а ГАС "Выборы" талдаштар ӧткӱрер кӱреелер ӱнбереечилерге текши тооло 83 муҥ 571 бюллетень ӱлеген ле олордоҥ 842 бюллетень ӱрелген деп јетирген. Бу тоолорго тайанып чотозобыс, республикада бар 162 муҥ 415 ӱнбереечинеҥ 78 муҥ 844 ӱнбереечи (48,54 процент) талдаштарга келбегендер, 54 муҥ 733 ӱнбереечи (33,69 процент) "эйе" деген ӱн берип, Конституцияга эдилген кожулталарды јӧмӧгӧндӧр, 27 муҥ 159 ӱнбереечи (16,72 процент) "јок" деген ӱн берип, Конституцияга кожулталар эдерин јӧмӧбӧгӧндӧр, а 842 бюллетень (0,51 процент) "недействительный" деп чотолгон. Аймактар ла јурттарла кӧрзӧбис, Конституцияга кожулталар эдерин јӧмӧӧринде эҥ баштапкы Кӧксуу-Оозы аймак болды: за – 72,8 процент, против – 26,1 процент, а эҥ калганчы Горно-Алтайск: за – 62,8 процент, против – 36,3 процент, Майма: за – 64,4 процент, против – 34,7 процент болдылар. Јаҥдарга берген ӱндериле јаантайын баштапкылардыҥ тоозында болотон Кош-Агаш аймак быјыл за – 64,9 процент, против – 34,0 процент кӧргӱзип, аймактар ортодо јаратканы јанынаҥ – 8-чи, јаратпаганы јанынаҥ - 4-чи јерлер алды. Јурттардаҥ эҥ аҥыланган јурт Оҥдой аймактыҥ Алтыгы-Талду јуртты болды: за – 49,8 процент (142 ӱн), против – 48,07 процент (137 ӱн). Кӧп јандай алтайлар эмезе орустар јуртаган аймактарды бу талдаштарда явка аҥылады, алтай аймактарда явка кӧп, орус аймактарда явка ас болгон, темдектезе, Горно-Алтайскта – 41,7, Маймада – 41,6 проценттер, а Улаганда – 59,81 процент болгон.
Алтай Республиканыҥ јаҥдарын алзабыс, бу талдаштарда олор алтай аймактар ла алтай јурттар Конституцияга кожулталар эдерин јӧмӧбӧди деп буруулар аргалары јок. Алтай аймактарда явка јакшы болгон, "эйе" деген ӱндер 65,8-68,2 проценттер, "јок" деген ӱндер 31,1-32,9 проценттер болгон. Экинчизинде, ӱнбериш алдындагы кампанияда республикан јаҥдардаҥ ла республикан талдаштар ӧткӱрер кӱреедеҥ алтай электоратка адылу, аҥылу ајару алдындагы ла чылап болбогон. Бир јанынаҥ, республикан јаҥдар бӱгӱн алтайларды талдаштар аайынча, Александр Бердников чылап, "проедаете, жрете и плюете на Россию", "предали президента, страну предали", "кинули Путина", "послали Путина" деп, айткылабай турганы јакшы, је, экинчи јанынаҥ, олор алтай электоратты ӱнбериштиҥ субъекти деп кичеебей, тообой турганы јарт кӧрӱнет. Темдектезе, кем-кем Алтай ичинде алтай тилле ӱнбериш керегинде бичип койгон билборд эмезе алтай тилле кепке базылган бюллетень кӧрди бе?.. Мен ле кӧрбӧдим...
Орооныстыҥ президенти Владимир Путин тӧс јасагыска эдилген кожулталарды јӧмӧгӧн ӱнбереечилерге быйанын айдып, а кожулталарды јӧмӧбӧгӧн ӱнбереечилерге олорды оҥдоп турганын јетирип, "бисте аайлалбаган сурактар, чечилбеген проблемалар эмди де кӧп, улус улайын ла оҥдошпосторго, кыйа кӧрӱштерге, неме керектебестерге учурайт, кӧп улус эмди де уурларга туштайт, кӱч јуртайт, а биске, ороонныҥ башкараачыларына, бастыра јанынаҥ арга-кӱчис јеткенче иштенедис деп билдирет. Је керек андый эмес. Јӱрӱм ӧскӧзин кӧргӱзет, јӱрӱм кӧп сабада јетире иштебей турганысты кӧргӱзет, а биске аайлу-башту, тӱрген, чике ле турулталу иштеер керек" деп угускан...
Президент В.Путин чын айдып јат. Темдектезе, Конституцияга кожулталар эдерин јӧмӧбӧгӧн сок јаҥыс таланы – Ненецкий автономный округты – алзабыс, ондогы ӱнбереечилер элдеҥ ле озо талазын Архангельский крайга кожорына удурлашкандар. Кремль округты крайга кӧк-албанла кийдиргежин Ненецкий автономный округтыҥ албаты-јоныныҥ јадын-јӱрӱми кезем уйадажа берерин ӱнбереечилер јарт оҥдоп турбай. Явказы эҥ ас болгон талаларды алзабыс, олордыҥ экӱзи (Мурманский область ла Карел Республика) Тӱндӱкке, экӱзи (Камчатский ле Хабаровский крайлар) Ыраак Кӱнчыгышка, јетӱзи (Иркутский, Томский, Новосибирский областьтар, Алтай край ла Алтай, Хакас, Саха (Якут) республикалар) Сибирге кирет. Јерлериниҥ кемиле кӧрзӧбис, бу Федерацияныҥ тал-ортозыла теҥдеш јер... Айдарда, президентке элдеҥ ле озо Сибирдиҥ, Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ла Тӱндӱктиҥ талаларыныҥ экономиказын кӧдӱрип, албаты-јоныныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырар керек. Јаҥыртылган Конституция 100-ке јуук федеральный ла конституционный јасактарга, 650-неҥ ас эмес талалык јасактарга, уставтарга, конституцияларга ла Башкаруныҥ 150-ге јуук постановлениелерине тӱзедӱлер эдерин некейт. Шак ла бу тӱзедӱлер эдилип турза, В.Путин ле оныҥ командазына тегин јонныҥ, кара албатыныҥ јилбӱлери учун "аайлу-башту, тӱрген, чике ле турулталу" иштеер аргалар ачылып јат. Мыныҥ ӱстине коронавирустыҥ, газ ла нефтьтиҥ, санкциялар ла антисанкциялардыҥ кызалаҥдарынаҥ јӱзин јылыйтпай чыгар ла майский указатар, национальный проекттер деп алынган молјуларды бӱдӱрер керек...
Алтай Республиканыҥ јаҥдарына, анчада ла республикан депутаттарга республикан Конституцияны федерал Конституцияга келиштирер, республикан јасактарды, постановлениелерди федерал јасактарга ла постановлениелерге келиштирер иште јазап сананар, шӱӱр керек болуп јат. Темдектезе, Конституцияга тун калыктыҥ, алтай тилдиҥ республикан чыдуларын не быжулап койбос?..

С.Танытпасов

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 2.75 (2 голосов)